Giriş
Autizm Spektr Pozuntuları (ASP) erkən uşaqlıq dövründə başlayan, sosial ünsiyyətin pozulması, təkrarlayıcı davranışlar və məhdud maraq sahələri ilə xarakterizə olunan neyroinkişaf pozuntularıdır. Son onilliklərdə ASP-nin patogenezi ilə bağlı aparılan tədqiqatlar göstərir ki, bu pozuntular yalnız genetik faktorlarla deyil, eyni zamanda neyroinflamasiya, immun disfunksiya, oksidləşdirici stress və sinaptik əlaqələrin pozulması ilə də sıx əlaqəlidir. Bu mexanizmlər fonunda kök hüceyrə terapiyası ASP üçün potensial yeni yanaşma kimi diqqət mərkəzinə düşmüşdür.
Autizmin Patofizioloji Əsasları
Mövcud elmi sübutlara əsasən, ASP-li uşaqlarda aşağıdakı patoloji mexanizmlər müşahidə oluna bilər:
Mərkəzi sinir sistemində xroniki neyroinflamasiya
Mikroqlial aktivliyin artması
Sitokin balansının pozulması (IL-6, TNF-α artımı)
Sinaptik plastisitenin zəifləməsi
Qan-beyin baryerinin keçiriciliyinin artması
Bu faktorlar neyron şəbəkələrinin formalaşmasını və funksional inteqrasiyasını mənfi təsirə məruz qoyur.
Kök Hüceyrə Terapiyasının Nəzəri Əsasları
Kök hüceyrələr öz-özünü yeniləmə və müxtəlif hüceyrə tiplərinə diferensiasiya qabiliyyətinə malikdir. ASP-də əsasən aşağıdakı kök hüceyrə növləri araşdırılmışdır:
Mezenximal kök hüceyrələr (MKH)
Hematopoetik kök hüceyrələr
Göbək ciyəsi mənşəli kök hüceyrələr
Bu hüceyrələrin əsas təsir mexanizmləri:
Anti-inflamatuar təsir
İmmunomodulyasiya
Neyrotrofik faktorların (BDNF, NGF) sekresiyasının artması
Sinaptik əlaqələrin və neyroplastisitenin dəstəklənməsi
Klinik Tədqiqatların Nəticələri
Son illərdə aparılan klinik tədqiqatlarda kök hüceyrə köçürülməsinin bəzi ASP-li uşaqlarda aşağıdakı müsbət dəyişikliklərə səbəb ola bildiyi bildirilmişdir:
Sosial qarşılıqlı əlaqənin yaxşılaşması
Göz kontaktının artması
Dil və kommunikasiya bacarıqlarında irəliləyiş
Hiperaktivlik və davranış problemlərinin azalması
Lakin bu nəticələr əsasən kiçik həcmli, randomizasiya olunmamış və qısa izləmə müddətli tədqiqatlara əsaslanır.
Təhlükəsizlik və Məhdudiyyətlər
Kök hüceyrə terapiyası ümumilikdə yaxşı tolere olunsa da, bir sıra məhdudiyyətlər mövcuddur:
Uzunmüddətli təhlükəsizlik məlumatlarının məhdudluğu
Standartlaşdırılmış protokolların olmaması
Hansı xəstə qrupunun daha çox fayda görəcəyinin qeyri-müəyyənliyi
Yüksək maliyyət və etik müzakirələr
Hazırda beynəlxalq nevrologiya və pediatriya cəmiyyətləri bu metodu rutin klinik praktikada tövsiyə etmir və onu eksperimental yanaşma kimi qiymətləndirir.
Etik və Elmi Baxış
ASP-li uşaqlar və onların ailələri üçün kök hüceyrə terapiyası böyük ümidlər yaratsa da, sübuta əsaslanan tibbin prinsipləri ön planda saxlanılmalıdır. Valideynlərin yanlış gözləntilərlə kommersiya yönümlü mərkəzlərə müraciət etməsi risklidir. Bu səbəbdən, yalnız klinik tədqiqatlar çərçivəsində və etik komitə nəzarəti altında tətbiq edilməsi məqsədəuyğundur.
Nəticə
Kök hüceyrə köçürülməsi Autizm Spektr Pozuntularında perspektivli, lakin hələ tam sübut olunmamış müalicə yanaşmasıdır. Mövcud məlumatlar müəyyən simptomatik yaxşılaşmalar göstərsə də, metodun effektivliyi və təhlükəsizliyi ilə bağlı genişmiqyaslı, randomizə olunmuş, uzunmüddətli tədqiqatlara ehtiyac vardır. Hazırkı mərhələdə kök hüceyrə terapiyası standart müalicələri əvəz etmir, yalnız elmi araşdırma kontekstində dəyərləndirilməlidir.
Röyanə Quluzadə 2 sentyabr 1980 ci ildə anadan olmuşdur. 1998-2004 cü illər Azərbaycan Tibb Universiteti Pediatriya fakultəsində təhsil alıb. Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi Sertifikasiya Komissiyası, Nevrologiya Sertifikasiya şəhadətnaməsini alıb.