Sinir sisteminin neyrodegenerativ xəstəliklərində kök hüceyrə və ekzosom müalicələrinin beyin toxumasına bərpaedici təsiri.

Neyrodegenerativ xəstəliklər – Alzheymer xəstəliyi, Parkinson xəstəliyi və müxtəlif formalı demensiyalar – mərkəzi sinir sisteminin proqressiv və geri dönməz zədələnməsi ilə xarakterizə olunur. Bu xəstəliklərdə neyron itkisi, sinaptik əlaqələrin pozulması, neyroiltihab və patoloji zülal yığılımı (beta-amiloid, tau, alfa-sinuklein) əsas patogen mexanizmlərdir. Klassik müalicə üsulları əsasən simptomatik yanaşmaya əsaslandığından, son illərdə beyin toxumasının real bərpasını hədəfləyən regenerativ terapiyalara – xüsusilə kök hüceyrə və ekzosom əsaslı müalicələrə maraq artmışdır.

Neyrodegenerativ xəstəliklərin patofizioloji əsasları

Alzheymer xəstəliyində əsasən hipokampus və kortikal sahələrdə neyron itkisi, beta-amiloid lövhəcikləri və tau zülalının hiperfosforlaşması müşahidə olunur. Parkinson xəstəliyi isə əsasən substantia nigra pars compacta bölgəsində dopaminergik neyronların degenerasiyası ilə xarakterizə olunur. Demensiyalarda (vaskulyar, Lewy cisimcikli, frontotemporal və s.) müxtəlif mexanizmlər iştirak etsə də, ümumi nəticə sinaptik disfunksiya və neyron ölümüdür.

Bu proseslər oksidativ stress, mitoxondrial disfunksiya, neyroiltihab və apoptozla sıx əlaqəlidir. Regenerativ müalicələrin əsas məqsədi bu zəncirvari patoloji prosesləri dayandırmaq və ya geri çevirməkdir.

Kök hüceyrə müalicəsi: mexanizmlər və potensial

Kök hüceyrələr özünü yeniləmə və müxtəlif hüceyrə tiplərinə diferensiasiya qabiliyyəti ilə seçilir.

Neyrodegenerativ xəstəliklərin müalicəsində kök hüceyrə terapiyası sadəcə zədələnmiş neyronları əvəz etmək deyil, həm də beynin daxili bərpa mexanizmlərini aktivləşdirmək potensialına malikdir.

 

1. Kök Hüceyrə Müalicəsinin Mexanizmləri

Bu müalicə üsulu aşağıdakı əsas mexanizmlər vasitəsilə beyin toxumasına təsir edir:

 

Diferensiasiya (Hüceyrə Əvəzlənməsi): Kök hüceyrələr (xüsusilə neyral kök hüceyrələr) zədələnmiş bölgədə yeni funksional neyronlara və ya dəstəkləyici hüceyrələrə (astrositlər, oliqodendrositlər) çevrilə bilər.

 

Parakrin Effektlər (Tənzimləyici Təsir): Kök hüceyrələr beyinə müxtəlif neyrotrafik faktorlar (beyin törəməli neyrotrafik faktor – BDNF, sinir böyümə faktoru – NGF) ifraz edir. Bu faktorlar mövcud neyronların sağ qalmasını təmin edir, sinaptik əlaqələri gücləndirir və neyroplastikliyi artırır.

 

İmmunomodulyasiya və Neyroiltihabın Azaldılması: Mezeximal kök hüceyrələr (MSCs) mikroqlial hüceyrələrin aktivliyini tənzimləyərək xroniki neyroiltihabı azaldır və toxumadakı toksik mühiti yaxşılaşdırır.

 

2. Ekzosom Müalicəsi: Yeni Nəsil Regenerativ Yanaşma

Ekzosomlar, kök hüceyrələr və digər hüceyrələr tərəfindən ifraz olunan kiçik (30−150 nm) membranlı vezikullardır. Onlar kök hüceyrələrin parakrin təsirlərini daşıyan “mesajçılar” hesab olunur.

 

Ekzosomların Üstünlükləri:

 

Keçiricilik: Beyin-qan baryerini daha effektiv keçə bilirlər.

 

Təhlükəsizlik: Canlı hüceyrə olmadıqları üçün immun rədd reaksiyası və ya şiş əmələgətirmə riski (tumorigeniklik) aşağıdır.

 

Məzmun: Öz daxilində miRNA, mRNA, zülallar və lipidlər daşıyaraq hədəf neyronlara genetik və funksional informasiya ötürürlər.

 

3. Neyroregenerativ Təsirin Patofizioloji Nəticələri

Həm kök hüceyrə, həm də ekzosom müalicəsi aşağıdakı bərpaedici nəticələrə gətirib çıxarır:

 

Patoloji Zülalların Azalması: Toksik zülal yığılımlarının (Aβ lövhələr, tau dolaqları) təmizlənməsi sürətlənir.

 

Mitoxondrial Funksiyanın Bərpası: Enerji mübadiləsi yaxşılaşır, oksidativ stress azalır.

 

Sinaptogenezin Artması: Yeni sinaptik əlaqələr qurulur, bu da koqnitiv və motor funksiyaların yaxşılaşmasına səbəb olur.

 

Nəticə

Kök hüceyrə və ekzosom əsaslı regenerativ terapiyalar, neyrodegenerativ xəstəliklərin gedişatını sadəcə yavaşlatmaq deyil, həm də pozulmuş beyin funksiyalarını bərpa etmək üçün ümidverici yanaşmadır. Hazırda bu metodların uzunmüddətli təhlükəsizliyi və effektivliyi üzrə çoxsaylı kliniki sınaqlar var.