Month: May 2026

Yuxusuzluq iki sağalmaz xəstəliyin erkən əlaməti ola bilər.

Qəfil başlayan yuxu problemləri bəzi ciddi xəstəliklərin ilkin əlaməti kimi ortaya çıxa bilər. Parkinson və Alzheymer kimi nevroloji pozuntuların erkən mərhələsində yuxusuzluq diqqət çəkən simptomlardan biri hesab olunur.

Yuxu insan beyninin bərpası, yaddaşın möhkəmlənməsi və emosional sabitliyin qorunması üçün həyati əhəmiyyət daşıyır:

“Son illərdə aparılan elmi tədqiqatlar göstərir ki, yuxusuzluq hər zaman sadəcə həyat tərzi ilə bağlı problem deyil, bəzi hallarda ciddi nevroloji xəstəliklərin erkən xəbərçisi ola bilər. Xüsusilə Parkinson və Alzheimer xəstəliklərinin başlanğıc mərhələsində yuxu pozuntuları diqqət çəkən əlamətlərdəndir. Bununla belə, hər yuxusuzluq nevroloji xəstəlik demək deyil. Lakin bəzi hallar daha ciddi yanaşma tələb edir: qəfil başlanğıc (əvvəllər normal yatan şəxsdə səbəbsiz yuxu pozulması), proqressiv xarakter (yuxunun zamanla daha da pisləşməsi), davranış dəyişiklikləri ilə müşayiət olunması (unutqanlıq, diqqət azalması, əhval dəyişiklikləri), gecə qeyri-adi hərəkətlər (yuxuda danışma, qışqırma, aqressiv davranışlar), gündüz həddindən artıq yuxululuq və ya halsızlıq, eləcə də standart tədbirlərə baxmayaraq vəziyyətin yaxşılaşmaması. Bu əlamətlər nevroloji qiymətləndirmə üçün əsas yaradır və erkən diaqnostikada mühüm rol oynaya bilər. Parkinson xəstəliyi əsasən hərəkət pozuntuları ilə tanınsa da, qeyri-motor simptomlar çox vaxt daha erkən ortaya çıxır və yuxu pozuntuları bu simptomların ön sıralarında yer alır. Erkən mərhələdə REM yuxu davranış pozuntusu (RBD) – yuxuda görülənlərin “canlandırılması”, qışqırma və ətrafların hərəkəti, tez-tez oyanmalar, səthi yuxu, yuxuya getməkdə çətinlik, gecə narahatlıq və bədəndə sərtlik hissi, həmçinin gündüz yuxululuq müşahidə oluna bilər. Xüsusilə RBD Parkinson xəstəliyinin illər əvvəl ortaya çıxa bilən ən spesifik erkən göstəricilərindən hesab olunur. Alzheimer xəstəliyində isə yuxu pozuntuları həm erkən mərhələdə, həm də xəstəlik irəlilədikcə daha qabarıq şəkildə özünü göstərir. Bu dəyişikliklər beyində baş verən neyrodegenerativ proseslərlə əlaqədardır. Əsas xüsusiyyətlərə sirkadiyan ritmin pozulması (gecə-gündüz dövrünün qarışması), “sundowning” fenomeni (axşam saatlarında narahatlıq və təşvişin artması), gecə tez-tez oyanmalar, gündüz həddindən artıq yatma və yuxunun tez-tez bölünməsi daxildir. Alzheimerdə yuxu pozuntuları yalnız simptom deyil, eyni zamanda xəstəliyin gedişinə təsir edən mühüm faktordur. Belə ki, yuxu zamanı beyində beta-amiloid kimi “toksik” zülalların təmizlənməsi baş verir və yuxunun pozulması bu maddələrin toplanmasını sürətləndirə bilər”.

Müasir həyat tərzi, stress və qeyri-düzgün qidalanma bir çox insanın davamlı yorğunluq və əhval dəyişkənliyindən şikayət etməsinə səbəb olur. Bu halların arxasında bəzən sadə, lakin çox vacib bir faktor dayanır: B12 vitamini çatışmazlığı.

B12 vitamini (kobalamin) insan orqanizmində sinir sistemi və qan yaranması prosesində mühüm rol oynayan əsas vitaminlərdən biridir. Xüsusilə beyin funksiyaları və enerji mübadiləsi ilə sıx əlaqəli olduğu üçün onun səviyyəsindəki dəyişikliklər birbaşa insanın gündəlik həyat keyfiyyətinə təsir edir.

Əvvəla, B12 vitamini əhval-ruhiyyənin tənzimlənməsində iştirak edən neyrotransmitterlərin sintezində rol oynayır. Serotonin və dopamin kimi maddələr emosional balansın qorunmasında əsasdır. B12 çatışmazlığı zamanı bu maddələrin sintezi pozula bilər və nəticədə depressiya, əsəbilik, motivasiya azalması kimi hallar ortaya çıxa bilər. Xüsusilə uzun müddət səbəbi aydın olmayan depressiv əhval müşahidə edilən şəxslərdə B12 səviyyəsinin yoxlanılması vacibdir.

Digər tərəfdən, B12 vitamini enerji səviyyəsinin qorunmasında da mühüm rol oynayır. Bu vitamin qırmızı qan hüceyrələrinin yaranması üçün zəruridir. Onun çatışmazlığı zamanı anemiya inkişaf edir ki, bu da toxumalara oksigen daşınmasının azalmasına səbəb olur. Nəticədə insan özünü davamlı yorğun, halsız və gücsüz hiss edir. Bundan əlavə, B12 hüceyrə səviyyəsində enerji istehsalında iştirak edərək metabolik proseslərin effektivliyini təmin edir.

Sinir sistemi baxımından da B12 vitamini əvəzolunmazdır. O, sinir liflərini qoruyan mielin qişasının saxlanılmasında iştirak edir. Çatışmazlıq zamanı əllərdə və ayaqlarda keyimə, iynələnmə hissi, hətta koordinasiya problemləri yarana bilər. Bu isə artıq nevroloji əlamətlərin başladığını göstərə bilər.

Risk qruplarına gəldikdə, vegetarian və vegan qidalanan şəxslər, yaşlılar, mədə-bağırsaq sistemi xəstəlikləri olanlar, eləcə də uzun müddət metformin və ya proton pompa inhibitorları qəbul edənlər B12 çatışmazlığına daha meyllidir. Çünki bu vitamin əsasən heyvani mənşəli qidalarda olur və onun sorulması mədə-bağırsaq sistemindən asılıdır.

Nəticə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, B12 vitamini sadəcə “enerji verən” bir maddə deyil, həm də psixi və nevroloji sağlamlığın vacib sütunlarından biridir. Əgər orqanizmdə onun səviyyəsi normaldırsa, əlavə qəbulun xüsusi təsiri olmaya bilər. Lakin çatışmazlıq zamanı düzgün diaqnostika və müalicə həm əhval-ruhiyyəni, həm də enerji səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər.

Sağlam həyat üçün bəzən ən vacib addım, məhz belə kiçik, amma təsirli faktorları vaxtında müəyyən etməkdir.